Jaworzno jeszcze kilkanaście lat temu kojarzyło się głównie z przemysłem i kopalniami, a dziś potrafi zaskoczyć skalą zieleni, ilością wody i tym, jak umiejętnie wykorzystano dawną górniczą przestrzeń do wypoczynku i rekreacji. Już pierwszy spacer po mieście pokazuje, że to miejsce, w którym surowa historia spotyka się z lekką, wakacyjną atmosferą – z turkusową wodą, spektakularnymi widokami i spokojnymi zakątkami, w których wciąż czuć śląsko‑małopolskie pogranicze.
Park Gródek – „polskie Malediwy”
Park Gródek jest wizytówką Jaworzna i miejscem, o którym trudno zapomnieć, gdy raz zobaczy się turkusową wodę w otoczeniu stromych skał po dawnym kamieniołomie. Wrażenie robi już samo dojście – ścieżka prowadzi przez zieleń wprost na krawędź wyrobiska, skąd otwiera się widok na oba zbiorniki: mniejszą Wydrę i większą Orkę, rozlane w skalnej niecce niczym egzotyczne laguny. Nad zalewem Wydra poprowadzono charakterystyczną, krętą kładkę, która sprawia, że spacer przypomina przechadzkę po powierzchni wody, a każdy krok zmienia perspektywę i kadry jak z katalogu biura podróży. Strome, pomarańczowe ściany dawnych wyrobisk odbijają się w tafli, tworząc niecodzienny kontrast kolorów – szczególnie o złotej godzinie, kiedy światło mięknie i podkreśla fakturę skał. Z kolei przy zbiorniku Orka czuć zupełnie inny klimat: to świat nurków, bazy Diving Marina „Koparki” i podwodnych tajemnic, które kryją dwie zatopione koparki, samochody i inne przemysłowe „pamiątki”.
GEOsfera
GEOsfera to przykład, jak z nieczynnego kamieniołomu potrafiono stworzyć miejsce łączące park rekreacyjny z otwartą salą muzealną, w której główną ekspozycją są skały, dawne morze i czas zapisany w warstwach wapieni. Ośrodek mieści się w niecce dawnego kamieniołomu Sodowa (Sadowa) Góra, gdzie w ścianach wyrobiska doskonale widać kolejne warstwy triasowych skał pamiętających okres sprzed około 230 milionów lat. Spacer po GEOsferze prowadzi przez ścieżki, z których z bliska można przyjrzeć się odsłoniętym skałom węglanowym, a także pofalowanemu dnu dawnego morza, czyli tzw. megariplemarkom – śladom po silnych, tropikalnych sztormach. W wielu miejscach umieszczono tablice objaśniające, co właściwie widać na ścianach kamieniołomu, dzięki czemu każda skamieniałość czy struktura skalna przestaje być abstrakcją i nabiera konkretnej historii. Jedną z najciekawszych opowieści jest ta o notozaurze – drapieżnym gadzie, którego fragmenty szkieletu odnaleziono właśnie w tym miejscu, czyniąc z GEOsfery ważny punkt na mapie paleontologicznych odkryć regionu.
Sodowa Góra
Sodowa Góra, sąsiadująca z terenem GEOsfery, jest pomnikiem przyrody i jednym z tych zakątków Jaworzna, gdzie zamiast śladów przemysłu dominują ciche łąki, pagórki i chronione rośliny. Obszar objęto ochroną m.in. ze względu na występowanie dziewięćsiła bezłodygowego i sasanki otwartej, a więc gatunków, które kojarzą się raczej z dzikimi murawami niż z terenami dawnego okręgu przemysłowego. Wędrówka ścieżkami Sodowej Góry to ciągłe przeplatanie się widoków na naturalne murawy z panoramami miasta, które co jakiś czas wyłania się spośród drzew. Z racji ukształtowania terenu, łatwo tu o miejsca widokowe, skąd widać nie tylko sąsiednie dzielnice Jaworzna, ale także dalsze fragmenty regionu, co przypomina, jak blisko siebie leżą tu industrialne i przyrodnicze oblicza Śląska. Nawierzchnia szlaków jest zróżnicowana – od leśnych ścieżek po bardziej otwarte, suche fragmenty, które w słoneczne dni nagrzewają się i pachną ziołami oraz trawami.
Rynek
Centrum Jaworzna przeszło sporą metamorfozę i dziś trójkątny rynek jest jedną z przyjemniejszych, miejskich przestrzeni do niespiesznego spaceru między kawiarniami, miejską biblioteką i współczesnymi akcentami sztuki. Plac po rewitalizacji zachwyca przede wszystkim tym, że udało się połączyć funkcjonalność z estetyką: są tu miejsca do siedzenia, fontanny, zieleń i perspektywy uliczek odchodzących w różne strony miasta. W otoczeniu rynku uwagę przyciąga nowoczesna biblioteka, w której umieszczono również punkt informacji turystycznej, dzięki czemu to naturalny punkt startowy do dalszego zwiedzania. Przy bocznych uliczkach kryją się mniejsze ciekawostki – pomnik „bieda-szybiku”, przypominający o górniczych tradycjach, czy mural, który przenosi industrialny temat w artystyczną, wielkoformatową formę. Wieczorami rynek zmienia charakter: światła, ogródki lokali i spokojny ruch sprawiają, że to dobre miejsce, żeby złapać oddech po intensywnym dniu spędzonym na szlakach i w parkach. Tutaj znajdziesz więcej informacji.
Kolegiata św. Wojciecha i św. Katarzyny
Tuż przy centrum wznosi się kolegiata św. Wojciecha i św. Katarzyny, świątynia o korzeniach sięgających XVI wieku, która jest jednym z najważniejszych punktów na duchowej i historycznej mapie Jaworzna. Z zewnątrz kościół przyciąga spokojną, klasyczną sylwetką, ale dopiero wejście do środka pokazuje skalę bogactwa wystroju i światła. Wnętrze kolegiaty kryje cudowny obraz Matki Bożej Jaworznickiej, znanej również jako Matka Boża Passawska, otaczany lokalnym kultem i obecny w wielu opowieściach mieszkańców. Im dłużej patrzy się na ołtarz i otaczające go detale, tym wyraźniej widać, jak bardzo świątynia jest kroniką kilku stuleci lokalnej historii – od wystroju po tablice pamiątkowe. Szczególne wrażenie robi ogromny witraż, zaliczany do największych w Europie, którego barwne światło wypełnia nawę i zmienia jej nastrój zależnie od pory dnia i pogody. Dowiedz się więcej.
Muzeum Miasta Jaworzna
Muzeum Miasta Jaworzna, mieszczące się przy ulicy Pocztowej, jest naturalnym adresem dla każdego, kto chce uporządkować sobie opowieść o miejscach odwiedzonych w terenie i ułożyć je w szerszy kontekst historyczny. Już sam fakt, że instytucję ulokowano w ścisłym centrum, sprawia, że łatwo tu wpaść „po drodze”, między wizytą na rynku a spacerem po dalszych atrakcjach. Ekspozycje muzeum prowadzą przez dzieje Jaworzna – od najstarszych wzmianek, przez czasy górniczo-przemysłowego rozkwitu, aż po współczesną transformację, w której opuszczone kamieniołomy stały się parkami i terenami edukacyjnymi. W gablotach i salach pojawiają się pamiątki codzienności, dokumenty, stare fotografie, narzędzia oraz fragmenty wyposażenia, które jeszcze niedawno były częścią zwykłego, miejskiego krajobrazu. Uwagę przyciągają wątki związane z wydobyciem cynku, żelaza i innych surowców, które przez lata definiowały rolę Jaworzna w regionie.
Rezerwat Ruściska i dolina Żabnika
Ruściska to rezerwat położony w malowniczej dolinie potoku Żabnik, który pokazuje Jaworzno od zupełnie innej strony – tej cichej, leśnej, z rozlewiskami i ścieżkami wijącymi się tuż nad wodą. Woda potoku tworzy tu spokojne zakola i niewielkie stawy, w których odbijają się otaczające drzewa i pagórki, dając wrażenie oderwania od miejskiego zgiełku. Szlaki prowadzą przez zróżnicowany teren – raz obok mokradeł i podmokłych łąk, innym razem po suchszych fragmentach lasu, gdzie ściółka miękko ugina się pod stopami. W wielu miejscach słychać wyłącznie szum wody i śpiew ptaków, co sprawia, że Ruściska dobrze sprawdzają się jako miejsce na dłuższy spacer, kiedy potrzebna jest chwila oddechu po bardziej uczęszczanych atrakcjach. Rezerwat chroni lokalne ekosystemy, dzięki czemu można tu wypatrzyć wiele gatunków roślin i zwierząt, które w mieście trudno spotkać.
Użytek ekologiczny „Chomik europejski”
Jednym z najbardziej nietypowych miejsc na mapie Jaworzna jest użytek ekologiczny „Chomik europejski”, położony przy ulicy Insurekcji Kościuszkowskiej. To teren chroniony ze względu na obecność chomika europejskiego – gatunku objętego ochroną, który na co dzień prowadzi bardzo skryty tryb życia i rzadko daje się zobaczyć. Choć szanse na spotkanie samego chomika podczas krótkiej wizyty są niewielkie, sam fakt, że w granicach miasta istnieje obszar wydzielony specjalnie z myślą o jego ochronie, robi duże wrażenie. Spacer w tym rejonie to przede wszystkim kontakt z krajobrazem otwartych pól, łąk i zarośli, w których życie toczy się swoim rytmem – z sezonowymi zmianami barw i zapachów. Użytek ekologiczny przypomina, że Jaworzno stara się godzić rozwój z troską o mniej oczywistych mieszkańców tych terenów, co dobrze współgra z obrazem miasta, które potrafiło twórczo wykorzystać swoje górnicze dziedzictwo. Więcej możesz przeczytać tutaj.
Podsumowanie
Największą siłą Jaworzna jest różnorodność na stosunkowo niewielkim obszarze: w ciągu jednego dnia można oglądać skamieniałości sprzed milionów lat, zanurzyć się w zieleni rezerwatów, przejść się po „polskich Malediwach” i zakończyć dzień na miejskim rynku. To miasto, do którego łatwo przyjechać „na próbę”, a potem chętnie wraca się po więcej – już z dłuższą listą miejsc do odkrycia i świadomością, że w tej części Śląska nic nie jest tak oczywiste, jak mogłoby się wydawać na pierwszy rzut oka.