Rynek

Rynek w Jaworznie od pierwszej chwili zaskakuje nietypowym, trójkątnym kształtem i połączeniem historycznej zabudowy z bardzo współczesną aranżacją przestrzeni. Centralny plac, na którym jeszcze kilkanaście lat temu dominował ruch samochodowy, dziś funkcjonuje jak reprezentacyjny salon miasta, w którym między kościelną wieżą a przeszkloną bryłą biblioteki tętni codzienne życie mieszkańców.

Wrażenie robi już samo wejście na płytę rynku: przestrzeń jest szeroka, otwarta, a jednocześnie dobrze uporządkowana – z wyraźnie poprowadzonymi ciągami pieszymi, geometrycznie rozplanowaną zielenią i akcentami wodnymi, które przyciągają spojrzenie szczególnie w ciepłe miesiące. Atmosfera zmienia się wraz z porą dnia – od spokojnych poranków, kiedy na ławkach przysiadają seniorzy i rodzice z małymi dziećmi, po wieczory, gdy włączone oświetlenie podkreśla nowoczesną linię placu i nadaje mu bardziej miejskiego, niemal metropolitalnego charakteru.

To miejsce, w którym historia górniczego ośrodka spotyka się z nowym, świadomie zaprojektowanym centrum usług, kultury i spotkań, wyróżnionym tytułem Najlepszej Przestrzeni Publicznej Województwa Śląskiego w 2014 roku. Rynek stał się punktem odniesienia przy planowaniu wizyty w Jaworznie – zarówno jako przestrzeń do niespiesznego spaceru, jak i jako wygodna baza wypadowa do innych atrakcji miasta.

Historia i ewolucja rynku

Dzisiejszy rynek wyrósł z dawnego, centralnego placu osady jaworznickiej, którego początki sięgają przełomu XIII i XIV wieku, gdy wyznaczono miejsce skupiające życie gospodarcze i społeczne. W obecnym zarysie funkcjonuje prawdopodobnie od około 1825 roku, zachowując charakterystyczny, nieregularny, trójkątny układ, rzadko spotykany w polskich miastach.

Od samego początku sercem tej przestrzeni był kościół, wokół którego narastała miejska zabudowa – najpierw drewniana, a po 1875 roku stopniowo zastępowana murowanymi kamienicami, co ostatecznie ukształtowało obrys rynku i sąsiednich ulic. Plac pełnił funkcję naturalnego centrum handlowego i towarzyskiego, gdzie odbywały się jarmarki, targi, wiece i uroczystości, a później także pochody pierwszomajowe, charakterystyczne dla realiów XX wieku.

Z biegiem lat historyczny rynek zaczął jednak tracić swój reprezentacyjny charakter – narastający ruch samochodowy, przystanek PKS oraz przebieg drogi krajowej nr 79 przez płytę placu powodowały, że przestrzeń stawała się coraz mniej przyjazna pieszym. Pod koniec XX wieku zaczęto mówić o potrzebie gruntownej modernizacji, która przywróciłaby rynku rangę miejskiego serca, a nie tylko tranzytowego węzła komunikacyjnego.

Przebudowa i projekt „Rynek.Od Nowa”

Przełomem w historii jaworznickiego rynku okazała się decyzja władz miasta o jego kompleksowej przebudowie, przygotowana przez specjalny zespół powołany w 2007 roku. Prace budowlane rozpoczęły się pod koniec 2012 roku i wiązały się z bardzo odczuwalnymi zmianami: przede wszystkim z całkowitym zamknięciem placu dla ogólnego ruchu samochodowego oraz przeprojektowaniem układu komunikacyjnego centrum.

W ramach modernizacji wymieniono nawierzchnię, wprowadzono nowe podziały przestrzeni, zbudowano fontanny oraz skwer, a także zamontowano nowoczesne oświetlenie, system nagłośnienia i multimedialną tablicę, która pełni dziś rolę informacyjnego i wydarzeniowego ekranu miasta. Zmiany objęły także uporządkowanie zieleni – pojawiły się nowe nasadzenia, a charakter placu stał się zdecydowanie bardziej miejski, choć wśród mieszkańców wzbudzało to również emocje związane z usunięciem części starych drzew.

Nowy rynek, oddany do użytku w 2013 roku, zaczął szybko funkcjonować jako przestrzeń koncertów, imprez plenerowych i miejskich uroczystości, stając się jednym z najlepiej rozpoznawalnych symboli współczesnego Jaworzna. Za tę metamorfozę plac uhonorowano wspomnianym tytułem Najlepszej Przestrzeni Publicznej Województwa Śląskiego 2014, co potwierdziło, że odważna decyzja o zamknięciu go dla aut była krokiem w dobrym kierunku.

Architektura i układ przestrzenny

Trójkątny kształt jaworznickiego rynku, widoczny najlepiej na planie lub z góry, przekłada się na ciekawy odbiór przestrzeni także na poziomie ulicy – każda z pierzei ma nieco inny charakter, a perspektywy zmieniają się przy każdym przesunięciu o kilkanaście kroków. Z jednej strony horyzont zamyka masywna bryła Kolegiaty św. Wojciecha i św. Katarzyny z bardzo wyrazistym, trójkątnym witrażem, z drugiej – nowoczesny budynek Miejskiej Biblioteki Publicznej, który wprowadza do kompozycji nutę minimalizmu i szklanej lekkości.

Płyta rynku została wykończona gładką, jasną nawierzchnią, na której wyznaczają się geometryczne pasy i pola funkcjonalne, pozwalające łatwo organizować wydarzenia i różnego rodzaju scenografie miejskie. Wśród elementów małej architektury wyraźnie zaznaczają się ławki, nowoczesne latarnie i wodne instalacje, które w cieplejszych porach roku tworzą atrakcyjny mikroklimat, a zimą nadają miejscu bardziej surową, ale wciąż uporządkowaną estetykę.

Wrażenie robi także staranne wkomponowanie zieleni – drzewa i krzewy, choć nie dominują powierzchniowo, zostały rozmieszczone tak, by tworzyć niewielkie wyspy cienia i naturalne „pokoje” w otwartej przestrzeni placu. Jednocześnie zachowano czytelne ciągi piesze, którymi można swobodnie przejść w kierunku innych części centrum, co sprawia, że rynek funkcjonuje nie tylko jako docelowe miejsce spotkań, ale też ważny węzeł pieszy.

Najważniejsze obiekty przy rynku

Kolegiata św. Wojciecha i św. Katarzyny

Dominantą całego założenia pozostaje Kolegiata św. Wojciecha i św. Katarzyny, której fasada z monumentalnym, trójkątnym witrażem stanowi jeden z najbardziej rozpoznawalnych widoków Jaworzna. Świątynia wyrasta bezpośrednio z płyty rynku, dzięki czemu plac zachowuje swój historycznie sakralno-reprezentacyjny charakter, a wrażenie bliskości kościoła jest odczuwalne niezależnie od miejsca, w którym się stoi.

Wejście na schody przed kolegiatą pozwala spojrzeć na rynek z lekkiego przewyższenia, co daje ciekawą perspektywę na cały układ urbanistyczny oraz pobliskie kamienice. Warto zwrócić uwagę, jak nowoczesna aranżacja placu eksponuje świątynię – wolna przestrzeń wokół niej działa jak rama dla bryły kościoła, a nocne oświetlenie dodatkowo podkreśla jej architektoniczne detale.

Miejska Biblioteka Publiczna

Po przeciwnej stronie rynku znajduje się nowoczesny gmach Miejskiej Biblioteki Publicznej, którego prosta, przeszklona forma wyraźnie kontrastuje z tradycyjną zabudową okolicznych kamienic. Ten kontrast jest jednak świadomie zaprojektowany – biblioteka pełni rolę współczesnego centrum kulturalnego, które swoim wyglądem i funkcją sygnalizuje przemianę Jaworzna w nowoczesne miasto stawiające na edukację i kulturę.

Przeszklone elewacje otwierają wnętrze budynku na plac, dzięki czemu życie w środku i na zewnątrz symbolicznie się przenika – widać czytelników przemieszczających się między regałami, a jednocześnie ci, którzy spędzają czas na rynku, stają się częścią szerszego kulturalnego pejzażu miasta. Dodatkowym atutem jest bliskość biblioteki do przystanków i głównych ciągów pieszych, co sprawia, że droga „na rynek” bardzo często oznacza także wizytę w tym budynku.

Kamienice, dawne posiadłości i piwniczki kupieckie

Wokół rynku zachowała się zabudowa o różnym wieku i charakterze, w której można odnaleźć ślady dawnego, handlowego oblicza miasta. Wyróżnia się dawna posiadłość Chaima Neufelda – dom o bogato zdobionej fasadzie, który w XX wieku pełnił kolejno funkcje szpitala, a po II wojnie światowej siedziby komendy Milicji Obywatelskiej.

W architekturze części kamienic wciąż można dostrzec relikty kupieckiej przeszłości – piwniczki i przyziemia, w których niegdyś handlowano głównie owocami, warzywami i rybami, dziś albo pełnią inne funkcje, albo są pamiątką po czasach, gdy rynek był typowym targowym centrum okolicy. Spacerując wzdłuż pierzei, łatwo zauważyć, że mimo modernizacji płyty placu, jego otoczenie zachowało wiele cech tradycyjnego śródmiejskiego kwartału o zróżnicowanej, wielowarstwowej historii.

Rynek jako centrum życia miejskiego

Po przebudowie rynek zaczął pełnić funkcję wielofunkcyjnej sceny miejskiej, na której odbywają się koncerty, festyny, jarmarki i oficjalne uroczystości, przyciągające nie tylko mieszkańców ścisłego centrum, ale także osoby z innych dzielnic Jaworzna. Płyta placu, dzięki swojej otwartej formie i obecności infrastruktury technicznej (nagłośnienie, tablica multimedialna), pozwala na szybkie przekształcanie się w przestrzeń wydarzeń – od kameralnych występów po większe imprezy plenerowe.

Na co dzień rynek funkcjonuje przede wszystkim jako miejsce spotkań i niespiesznego spędzania czasu – ławki, fontanny, kawiarniane ogródki oraz bliskość punktów usługowych sprawiają, że jest to naturalny punkt przerwy podczas załatwiania spraw w centrum. Charakter placu wyraźnie zmienia się wraz z porami roku: latem dominują sceny rodzinne i dziecięce zabawy przy wodnych atrakcjach, natomiast jesienią i zimą akcent przenosi się na iluminacje świetlne, eventy świąteczne i krótsze, ale wciąż intensywne spotkania przy gorących napojach.

Nie bez znaczenia pozostaje też symboliczny wymiar rynku jako miejsca ważnych gestów i wydarzeń – jednym z nich było posadzenie jaworu, drzewa-symbolu miasta, przez pierwszoklasistów i harcerzy wraz z prezydentem 18 kwietnia 2013 roku, co w piękny sposób wpisało dziecięcą radość w przestrzeń miejskiej tożsamości. Rynek stał się przez to nie tylko estetyczną wizytówką, ale i sceną dla współczesnych miejskich rytuałów, które budują lokalną wspólnotę.

Wrażenia z wizyty i klimat miejsca

Spacer po rynku w Jaworznie daje poczucie obcowania z przestrzenią, która została zaprojektowana z myślą o ludziach i ich codziennych potrzebach – od możliwości spokojnego przejścia przez centrum po miejsce na chwilę odpoczynku między jednymi a drugimi obowiązkami. Uwagę przyciąga zwłaszcza równowaga pomiędzy nowoczesnymi elementami a szacunkiem dla historycznego kontekstu – kolegiata, kamienice i dawne układy działek nie zostały zdominowane przez współczesną architekturę, lecz raczej podkreślone i uporządkowane.

Wieczorem, kiedy zapalają się latarnie i podświetlenia, rynek zyskuje nieco odmienny charakter – staje się bardziej nastrojowy, a odbicia świateł w wodzie fontann i na szklanych powierzchniach biblioteki budują atmosferę niewielkiego, ale niezwykle zadbanego śródmiejskiego placu. Wrażenie robi także odczuwalna cisza w porównaniu z czasami, gdy przez plac przebiegała ruchliwa droga – brak samochodów pozwala skupić się na dźwiękach rozmów, muzyki z wydarzeń i szumie wody.

Całości dopełnia świadomość, że znajduje się w miejscu, które jeszcze niedawno było raczej obszarem tranzytowym niż docelową przestrzenią spotkań – kontrast pomiędzy dawnym a obecnym obliczem rynku dobrze oddaje skalę przemiany, jaką przeszło centrum Jaworzna. Dziś to jedna z tych przestrzeni, w których zatrzymuje się nie tylko ze względu na konkretne punkty usługowe, ale po prostu po to, by przez chwilę „pobyć w mieście”.

Informacje praktyczne dla odwiedzających

Rynek w Jaworznie jest ogólnodostępnym, otwartym placem miejskim – wejście na jego teren jest bezpłatne przez całą dobę, o każdej porze roku. Nie obowiązują tu bilety wstępu, a ograniczenia mogą dotyczyć jedynie wybranych wydarzeń komercyjnych odbywających się na płycie rynku (np. koncertów lub festynów), o czym informują komunikaty miejskie.

Do rynku najwygodniej dotrzeć pieszo z innych części śródmieścia lub komunikacją miejską – przystanki autobusowe PKM Jaworzno zlokalizowane są w niewielkiej odległości od placu, wzdłuż głównych ulic centrum. W planowaniu dojazdu pomocne są rozkłady jazdy przewoźnika oraz informacje miejskie, ponieważ linie obsługujące centrum zapewniają dogodne połączenia z różnymi dzielnicami Jaworzna.

Osoby przyjeżdżające samochodem mogą skorzystać z płatnych miejsc parkingowych w rejonie rynku, obejmowanych miejską strefą płatnego parkowania. W pobliżu funkcjonuje m.in. parking przy Rynku (ul. Rynek), z możliwością parkowania w godzinach 7:00–20:00 oraz inne miejsca postojowe w ścisłym centrum, opisane w miejskich informatorach parkingowych.

Rynek jako przestrzeń publiczna nie ma sztywnych „godzin zwiedzania”, ale warto brać pod uwagę rytm miasta – wczesne poranki są idealne na spokojne fotografowanie architektury, popołudnia i wieczory sprzyjają obserwowaniu miejskiego życia i udziałowi w wydarzeniach. W sezonie letnim częściej odbywają się tu imprezy plenerowe, natomiast zimą warto zwrócić uwagę na iluminacje świetlne i okolicznościowe dekoracje.

Praktyczne wskazówki i pobliskie atrakcje

Rynek świetnie nadaje się jako punkt startowy do zwiedzania innych części Jaworzna – z centrum łatwo dotrzeć zarówno do pobliskich obiektów usługowych i kulturalnych, jak i do dalszych atrakcji, takich jak tereny rekreacyjne czy popularne w ostatnich latach Park Gródek, nazywany „polskimi Malediwami”. Przestrzeń placu sprzyja temu, by zaplanować chwilę odpoczynku przed dalszą drogą: usiąść na ławce, przejrzeć mapę lub aplikację turystyczną i spokojnie zastanowić się nad kolejnymi punktami dnia.

Warto wziąć pod uwagę sezonowość – latem ruch na rynku jest większy, szczególnie podczas wydarzeń, co może oznaczać większe obłożenie pobliskich parkingów i bardziej intensywny gwar. Poza sezonem, zwłaszcza w chłodniejsze dni, plac staje się spokojniejszy, co sprzyja fotografowaniu i dłuższej obserwacji detali architektonicznych bez tłumu w kadrze.

Dobrym pomysłem jest także połączenie wizyty na rynku z wejściem do Miejskiej Biblioteki Publicznej lub krótkim spacerem do innych punktów usługowych w centrum, co pozwala zobaczyć, jak nowoczesna przestrzeń publiczna przenika się tu z codziennym życiem miasta. Sam rynek, nawet bez rozbudowanego planu zwiedzania, łatwo staje się miejscem, w którym naturalnie spędza się więcej czasu, niż zakładało się na początku dnia.

Podsumowanie

Rynek w Jaworznie to przykład udanej metamorfozy dawnego, mocno obciążonego ruchem placu w nowoczesne, piesze serce miasta, w którym historia i współczesność spotykają się na neutralnym, dobrze zaprojektowanym gruncie. Trójkątny kształt, obecność kolegiaty, nowoczesnej biblioteki oraz wielowarstwowej zabudowy wokół sprawiają, że jest to przestrzeń o wyraźnej tożsamości, łatwo zapadająca w pamięć już przy pierwszej wizycie.

Dzięki odważnej decyzji o zamknięciu placu dla ruchu samochodowego i konsekwentnej modernizacji, rynek zyskał rangę miejsca spotkań, wydarzeń kulturalnych i codziennych, drobnych rytuałów mieszkańców, od spacerów po udział w miejskich uroczystościach. Stał się wizytówką Jaworzna – nie tylko jako estetycznie uporządkowana przestrzeń, ale też jako symbol zmiany myślenia o mieście i jego centrum, które dziś jest nastawione przede wszystkim na człowieka, a dopiero potem na ruch i funkcje komunikacyjne.