Na skraju Jaworzna rozciąga się krajobraz, który na pierwszy rzut oka wygląda jak zwyczajne pola i miedze, a w rzeczywistości jest jednym z najważniejszych miejsc ochrony przyrody w regionie – użytkiem ekologicznym „Chomik europejski”. To tutaj, pomiędzy pagórkowatymi polami rolnymi i niewielkimi zadrzewieniami, przetrwała jedna z ostatnich w Polsce populacji chomika europejskiego, gatunku skrajnie zagrożonego wyginięciem.
Przestrzeń ta nie przypomina klasycznego rezerwatu z gęstym lasem czy efektowną skałą widokową; jest raczej mozaiką pól, łąk i miedz, w których życie tętni tuż pod powierzchnią ziemi. Właśnie w tych niepozornych, z pozoru zwykłych krajobrazach, kryją się nory jednego z najbardziej niezwykłych małych ssaków Europy, a całe otoczenie nabiera sensu dopiero wtedy, gdy zaczyna się dostrzegać drobne szczegóły i ślady jego obecności.
Położenie i charakter terenu
Użytek ekologiczny „Chomik europejski” obejmuje rozległe pola w północno‑zachodniej części Jaworzna, m.in. na Wilkoszynie za osiedlem Skałka oraz między Jeziorkami a Byczyną; to typowy rolniczy krajobraz z łagodnymi wzniesieniami, polnymi drogami i wąskimi pasami zadrzewień. Gdy idzie się polną drogą między łanami zbóż, rzepaku czy lucerny, wyraźnie czuć, że przestrzeń jest otwarta, przewiewna, a linia horyzontu tylko miejscami przerywana jest kępami drzew lub zabudową na dalszym planie.
Formalnie jest to użytek ekologiczny powołany uchwałą Rady Miasta – obszar o powierzchni około 270 ha, na którym najważniejszym celem jest zachowanie naturalnych siedlisk chomika europejskiego. W terenie dominują tradycyjnie użytkowane pola, fragmenty nieużytków, miedze i niewielkie ugory, a więc dokładnie taki krajobraz, jaki przez stulecia sprzyjał temu gatunkowi, zanim intensywne rolnictwo zaczęło wypierać mozaikowy charakter wsi.
Historia ochrony i znaczenie użytku
Decyzja o utworzeniu użytku zapadła po tym, jak monitoring wykazał gwałtowny spadek liczebności chomika w Polsce, a populacja w Jaworznie zaczęła odgrywać rolę jednej z ostatnich ostoi gatunku w kraju. 28 kwietnia 2016 roku Rada Miasta ustanowiła użytek ekologiczny „Chomik europejski”, obejmujący rozległy obszar pól, na których odnotowano nory i żerowiska tych zwierząt. Dla miasta, kojarzonego dotąd głównie z górnictwem, była to wyraźna deklaracja, że przyroda i bioróżnorodność stają się jednym z priorytetów.
Znaczenie użytku nie ogranicza się jedynie do skali lokalnej – populacja chomika w Jaworznie jest izolowana i szacowana zaledwie na około 200 osobników, dlatego każdy fragment ich siedliska ma wyjątkową wartość. Ochrona tego terenu łączy się z programami krajowymi i międzynarodowymi, a Jaworzno pojawia się w raportach jako przykład gminy, która świadomie wykorzystuje lokalny potencjał przyrodniczy do edukacji i rozwoju ekoturystyki.
Bohater użytku – chomik europejski
Gatunek, który kiedyś był pospolity
Chomik europejski jeszcze kilka dekad temu był powszechnie spotykany na polach w wielu regionach Polski, dziś natomiast znajduje się na Czerwonej Liście Gatunków Zagrożonych IUCN i objęty jest ścisłą ochroną gatunkową. To stosunkowo duży gryzoń o masywnej sylwetce, z charakterystycznym, kolorowym futrem – ciemnym na grzbiecie i z rudawymi oraz białymi łatami na bokach i brzuchu, co odróżnia go od popularnych chomików domowych.
W Jaworznie chomik europejski stał się symbolem lokalnej przyrody; pojawia się w materiałach edukacyjnych, kampaniach informacyjnych i projektach miejskich, a jego wizerunek można spotkać nawet w formie figurek w przestrzeni publicznej. Dzięki temu wizerunek tego zwierzęcia przestał być kojarzony wyłącznie ze „szkodnikiem polnym”, a zaczął funkcjonować jako ikonka bioróżnorodności regionu.
Styl życia i podziemne królestwo
Spacerując po polach, z pozoru nie widać żadnych zwierząt, ale pod stopami rozciąga się rozbudowana sieć korytarzy i komór, w których chomik spędza większość życia. Nory są wielopoziomowe, z komorami na zapasy, miejscami do spania i osobnymi „toaletami”, sięgają nawet kilku metrów w głąb ziemi. Z wierzchu ich obecność zdradzają niewielkie otwory, usypane kopczyki ziemi i subtelne ścieżki wśród roślinności.
Chomik jest zwierzęciem skrytym i głównie nocnym, dlatego spotkanie go na otwartym polu w ciągu dnia graniczy z cudem i wymaga ogromnego szczęścia. Zamiast liczyć na bezpośrednią obserwację, bardziej realistyczne jest szukanie śladów żerowania – nadgryzionych kłosów zbóż, pustych łusek nasion czy charakterystycznych wejść do nor w pobliżu miedz, skrajów pól i niewysokich wałów ziemnych.
Mozaika siedlisk – krajobraz pól, miedz i zadrzewień
Największym atutem użytku „Chomik europejski” jest zachowany mozaikowy układ pól: niewielkie działki, zróżnicowane uprawy, miedze z dziką roślinnością i pojedyncze kępy drzew. Ten typ krajobrazu sprzyja nie tylko samym chomikom, ale także wielu innym gatunkom – od ptaków polnych, przez zające, po bogatą entomofaunę, której obecność można łatwo zauważyć latem, słysząc nieustanny brzęk owadów nad kwitnącymi roślinami.
Przemierzając polne drogi, widać jak tworzy się naturalny teatr sezonowych zmian: wiosną jaskrawe plamy młodych zbóż, latem złote łany, jesienią ciemniejsze ścierniska i ugory, a zimą rozległa, spokojna biel. Niezależnie od pory roku teren zachowuje otwarty charakter, z dobrymi widokami na horyzont, co sprawia, że wędrówka nie jest monotonna, mimo braku spektakularnych form skalnych czy leśnych gęstwin.
Działania ochronne i współpraca z rolnikami
Ochrona chomika w Jaworznie opiera się nie tylko na samym akcie prawnym powołującym użytek, ale przede wszystkim na codziennych decyzjach podejmowanych na polach – stąd tak duży nacisk na współpracę z rolnikami. Wprowadzono specjalne zasady gospodarowania, które obejmują m.in. ograniczenie stosowania chemicznych środków ochrony roślin, dostosowanie terminu i głębokości orki do cyklu życiowego chomika oraz utrzymywanie miedz i fragmentów nieużytków.
Rolnicy działający na terenie użytku biorą udział w programach, które przewidują rekompensaty za prowadzenie upraw w sposób przyjazny dla chomików, co pozwala łączyć produkcję rolną z ochroną przyrody. Taki model gospodarowania, widoczny w Jaworznie, pokazuje, że zachowanie rzadkiego gatunku nie musi oznaczać rezygnacji z rolnictwa, ale wymaga kompromisu, dialogu i świadomego planowania prac polowych.
Monitoring, badania naukowe i introdukcje
Na użytku prowadzone są regularne badania i monitoring populacji, obejmujące m.in. liczenie czynnych nor, analizę rozmieszczenia siedlisk oraz ocenę sukcesu rozrodczego. W prace zaangażowane są zespoły naukowców, m.in. z uczelni wyższych, które traktują Jaworzno jako ważne pole badań nad biologią i ochroną chomika w warunkach współczesnego rolnictwa.
Aby wzmocnić lokalną populację, zdecydowano się również na zasilenie jej osobnikami z Czech – chomiki europejskie z czeskich hodowli trafiły na pola pod Jaworznem, powiększając pulę genetyczną i zwiększając szanse przetrwania całej grupy. Ten element czynnej ochrony doskonale uzupełnia tradycyjne działania, takie jak monitoring czy zmiana sposobu użytkowania pól.
Ścieżki edukacyjne i oferta dla miłośników przyrody
Użytek ekologiczny „Chomik europejski” nie jest typową atrakcją z kasą biletową i wyznaczonymi alejkami, ale stopniowo rozwijana jest tu infrastruktura edukacyjna, pomagająca zrozumieć, co kryje się w tym pozornie zwyczajnym krajobrazie. Jednym z ciekawszych elementów jest ścieżka edukacyjna, prowadzona przez najciekawsze fragmenty użytku i wyposażona w tablice informacyjne oraz materiały multimedialne dostępne dzięki kodom QR.
Treści na tablicach wyjaśniają rolę chomika w ekosystemie, przyczyny jego zaniku oraz zasady zachowania się na terenie użytku. Wrażenie robi to, jak silnie postawiono na połączenie ochrony przyrody z edukacją – od zajęć dla szkół, przez warsztaty terenowe, po wycieczki tematyczne organizowane we współpracy z lokalnymi instytucjami i organizacjami przyrodniczymi.
Wrażenia z odwiedzin – od pierwszego kroku po ostatnie spojrzenie
Kontakt z tym miejscem zaczyna się zwykle od wejścia na jedną z polnych dróg, gdzie asfalt szybko ustępuje miejsca ubitej ziemi i drobnym kamieniom. Z każdą kolejną minutą spaceru coraz bardziej da się odczuć rytm otwartego krajobrazu: szum wiatru w zbożu, skrzek ptaków nad pobliskimi zadrzewieniami, odległy dźwięk ciągnika pracującego na jednym z pól.
W momencie, gdy świadomość obecności chomików „pod spodem” zaczyna pracować na wyobraźnię, zwykły spacer zmienia się w cichą grę w szukanie śladów życia – każde niewielkie zagłębienie, każdy kopczyk ziemi, każde wydeptane przejście w roślinności zyskuje nowe znaczenie. W połączeniu z szeroką perspektywą i spokojem miejsca, użytek staje się przestrzenią, gdzie łatwo zwolnić tempo i skupić się na detalach, na które w mieście zwykle brakuje czasu.
Informacje dla odwiedzających
Wstęp i bilety: Użytek ekologiczny „Chomik europejski” jest terenem otwartym, nieogrodzonym i ogólnodostępnym, nie obowiązują tu żadne bilety wstępu; nie ma również bramek czy punktów kasowych, co nadaje miejscu charakter swobodnej przestrzeni przyrodniczej.
Godziny zwiedzania: Brak jest formalnie określonych godzin zwiedzania – teren można odwiedzać o dowolnej porze dnia, choć ze względów bezpieczeństwa i komfortu zalecane są wizyty za dnia, szczególnie rano lub późnym popołudniem, kiedy światło najlepiej podkreśla walory krajobrazu.
Dojazd: Do Jaworzna najwygodniej dotrzeć samochodem drogą krajową nr 79, a następnie kierować się w stronę dzielnic Wilkoszyn, Jeziorki lub Byczyna; w pobliżu pól znajdują się lokalne drogi i miejsca, gdzie można pozostawić auto wzdłuż ulic lub na niewielkich parkingach, np. w rejonie osiedla Skałka. Osoby korzystające z komunikacji publicznej mogą skorzystać z miejskich linii autobusowych jadących w kierunku tych dzielnic, a dalszą część trasy pokonać pieszo polnymi drogami.
Infrastruktura: Na samym użytku nie ma typowej infrastruktury turystycznej – brak tu toalet, punktów gastronomicznych czy zadaszonych wiat; najbliższe usługi znajdują się w zabudowanych częściach Jaworzna. Warto zabrać ze sobą wodę, prosty prowiant, nakrycie głowy i odzież przystosowaną do warunków terenowych, szczególnie jeśli planowany jest dłuższy spacer.
Dostępność i bezpieczeństwo: Teren jest stosunkowo łatwy do przejścia, ale to wciąż prawdziwe pola i nieużytki – ścieżki mogą być nierówne, sezonowo błotniste, a roślinność wysoka, dlatego przydatne są wygodne buty i ewentualnie repelent przeciw komarom i kleszczom. Należy pamiętać, by poruszać się wyłącznie po drogach i miedzach, nie niszczyć upraw i nie wchodzić bezpośrednio na pola, a także zachować spokój i ciszę, aby nie płoszyć dzikich zwierząt.
Użytek „Chomik europejski” a inne atrakcje Jaworzna
Użytek ekologiczny „Chomik europejski” świetnie wpisuje się w rosnącą ofertę przyrodniczą Jaworzna, obok takich miejsc jak rezerwat „Dolina Żabnika” czy inne cenne obszary położone w dolinach potoków i w rejonie zbiorników wodnych. Można potraktować go jako spokojny przystanek w dłuższej wycieczce po mieście – po wizycie nad zalewem Sosina, spacerze po Parku Gródek czy przejściu lokalnych szlaków rowerowych.
Dzięki niewielkim odległościom między poszczególnymi atrakcjami łatwo zaplanować dzień, który połączy różne oblicza Jaworzna: industrialne, rekreacyjne i przyrodnicze. Użytek z chomikiem jest w tym zestawie najmniej oczywistym punktem programu, ale właśnie dlatego potrafi najmocniej zaskoczyć – szczególnie osoby, które dotąd kojarzyły miasto głównie z przemysłem.
Potencjał edukacyjny i ekoturystyczny
Obszar ten ma ogromny potencjał jako żywe laboratorium edukacji przyrodniczej – umożliwia prowadzenie zajęć w terenie, podczas których można omawiać nie tylko biologię chomika, ale również szersze zagadnienia: rolnictwo przyjazne przyrodzie, fragmentację siedlisk czy zmiany w krajobrazie wiejskim. Tego typu wyprawy wprowadzają w świat ochrony gatunkowej nie przez slajdy i wykresy, lecz przez bezpośrednie doświadczanie przestrzeni, zapachów i dźwięków.
W szerszej perspektywie Jaworzno pokazuje, jak niewielki z pozoru fragment gminy może stać się marką samą w sobie – użytek „Chomik europejski” jest coraz częściej wymieniany w przewodnikach i zestawieniach atrakcji, jako przykład nowoczesnego podejścia do ekoturystyki. Zamiast spektakularnej architektury czy wielkiej inwestycji, punktem wyjścia jest tu mały, zagrożony gryzoń i świadome zarządzanie jego otoczeniem.
Podsumowanie
Użytek ekologiczny „Chomik europejski” w Jaworznie to miejsce, które pokazuje, że prawdziwe bogactwo przyrody często kryje się w krajobrazach uznawanych za zwyczajne – w pasach pól, miedzach i z pozoru nieciekawych nieużytkach. Dopiero wiedza o tym, że właśnie tutaj żyje jedna z ostatnich polskich populacji chomika europejskiego, nadaje tej przestrzeni zupełnie nowy ciężar i sprawia, że każdy krok po polnej drodze staje się elementem szerszej historii o ochronie gatunku na skraju wymarcia.
To również bardzo dobry przykład harmonijnego połączenia rolnictwa, działań samorządu, nauki i edukacji – sieć powiązań, dzięki której niewielkie zwierzę zyskuje realną szansę na przetrwanie. W tym sensie wizyta na użytku „Chomik europejski” nie jest jedynie spacerem wśród pól, ale spotkaniem z ideą ekoturystyki w praktyce i z krajobrazem, który wciąż można zachować dla przyszłych pokoleń, jeśli tylko będzie traktowany z należytą uwagą i szacunkiem.